{"id":43637,"date":"2025-11-16T13:00:28","date_gmt":"2025-11-16T19:00:28","guid":{"rendered":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/?p=43637"},"modified":"2025-11-30T17:43:42","modified_gmt":"2025-11-30T23:43:42","slug":"dos-poemas-en-nahuatl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2025\/11\/dos-poemas-en-nahuatl\/","title":{"rendered":"Dos poemas en n\u00e1huatl"},"content":{"rendered":"<p><b>Akinon itlajtoltsin<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Notlajtoltsin salijtok ipan ixik atsintle niman ajakatl<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Inuaxka tlakatotomoxtin iuan siuaxochimej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">uan mojmostla kinmiyakiliaj intlatemikuan<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Inuaxka tokniuan uan tekuajkuaj ika intlamachilis<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On tlakatl uan tetejteke niman nomiktsia san no yajua<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On nauajle uan teka nokayaua niman tepal tlakua<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On tekuannauajle uan tlajtlatoua iuan ajakatl niman tlapajtsia<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Iuaxka on tlakatsintle uan nomaxtsia totlajtoltsin<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman maske amo iuan onemiko<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">aman kitlasojtla niman kimate no intlajtol<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On tlakamej uan kitemouaj tlamachilistle ipan okse<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">tlaltipaktle noso uan itechkopa kixtsia se inueye amaj<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On tlakamej uan amo pinauej kiteijliskej kanon ualeuaj<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman kueyechiuaj totajtoltsin ipan iluimej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">On youejkajkej nauatlajtojkej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">uan kiyolchikauaj totlajtol niman mojmostla<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">kiyolitsiaj niman kueiliaj ipan in tlaltipaktle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Uan kijkuiloua totlajtoltsin maske san ken uele<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">pero tlajkuilouaj, tlajkuilouaj niman tlajkuilouaj<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><b>\u00bfDe qui\u00e9n es la lengua?<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Mi lengua, cord\u00f3n umbilical del agua y el viento<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Sus due\u00f1os son los hombres de totomoxtle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">y las mujeres flor que siembran sue\u00f1os<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Los que carcomen con su lengua al otro<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">El hombre que descuartiza y se mata a s\u00ed mismo<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">El brujo falso que come la carne del otro<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">El curandero jaguar que dialoga con los males y cura<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos que se apropian del canto de la palabra<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos que llegan a poseer las s\u00edlabas desde afuera<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">y se asimilan como parte de ellas<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos que buscan universos distintos<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Los que consiguen un t\u00edtulo a trav\u00e9s de la lengua<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos que no niegan la ra\u00edz<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">y hacen del idioma una fiesta<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos nahuahablantes<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">quienes veneran el coraz\u00f3n de la lengua<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">quienes la endurecen y dan vida sobre la tierra<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Aquellos que escriben sin intenci\u00f3n est\u00e9tica<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">pero escriben, escriben y escriben<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><b>In tonajle<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">In tonajle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niknekisia nitlachas nikoxtok ipan se kojtsintle uan noyej pitsauak<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niknekisia nikinajuachtsotsolos noche aokoxalimej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikakis kenejke yolik nomakaua achipinalistle ipan se okualkan<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikitas kenejke tonalmeyotsitsintin yolik kuastiuej on ajuaxtle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikinpetlauas nomastlakapaluan ikuatipan neyajmankayotl<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">ninejnemis ikuatipan tepemej niman kalpantin kan sa xinej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">balas<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikxotlaltis se velita inkuatipan on kokonej uan kinajmanchiua kanon<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">chantiskej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikintlajtlatas niman nikinuejuetskilis on tlakamej uan xtetlakaitaj<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman tlaxtekinej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">inka ninokayauas on tlakamej uan kechka ueye tonajle xkauaj<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">televisi\u00f3n nin incelular<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nitlachas amo nitlauanke niman nitsajtsis chikauak kampa<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">tochikaualis xtouaxka<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">kampa kuak tajuamej xetinemiyaj ochantik toueyenantsin uan<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">komalnemakaya<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">ochantik se totataj uan techtlakanonotsaya ika se cintur\u00f3n<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">se totioj tlauanke niman pokine uan xkaman otechkauilej no ijkon<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">matikchiuakan<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">In tonajle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikneke oksejpa nikintlachaltis noche noneluayouan<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">ninomaxtis noche tlin kichiua se kojyo niman tsikatsitsintin<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niueles nitlajtlajtos ika tetlajkauiliomej niman kiyajtsintle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nias niman oksejpa niuajlas ipan in xkuajle kauitl kan nichantitok<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikinyolitis yankuikej ijtotijkej niman xochiyektin uetskaliomej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikinnakasuejuelos tokniuan uan nakastapaltikej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman inmixpan niktlikuiltis se ueye tlitl<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">kampa melauak xkitaj tlinon nochijtok ipan ojtle<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikinmakauas yeualchichimej para makinkuakan noche tlakajkayajkej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">nikintlapos kuentin kampa kokonej ueliskej kintokaskej papalomej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman kampa tokojkoluan ueliskej kitlapaluiskej tlinon okichijkej<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Ninokuikatis ika yankuikej tlakuikaltin uan sa tsopelikej itlajtoluan<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">niman kuajle nikimijtsomas totlanemililuan imixpan noche tokniuan<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><b>Este d\u00eda<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Este d\u00eda<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">quisiera amanecer sobre la rama m\u00e1s delgada de un \u00e1rbol<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">desnudar el roc\u00edo pegado en cada hoja de ocote<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">grabar el sonido de la gota a la hora de despegarse<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">mirar c\u00f3mo los rayos del sol devoran la humedad cada ma\u00f1ana<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">extender mis alas encima de la tristeza<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">caminar sobre cerros y pueblos enfermos de las balas<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">prender una vela en la cabeza de cada ni\u00f1o<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">mirar y re\u00edrme de los hombres injustos y corruptos<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">burlarme de aquellos que viven de la televisi\u00f3n y los celulares<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">amanecer sobrio para decir que la vida no nos pertenece<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">porque antes que nosotros vivi\u00f3 la abuela vendedora de comales<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">el buen padre educador con un cintur\u00f3n en la mano<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">el t\u00edo ebrio y mariguano que prohibi\u00f3 todos los vicios<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Este d\u00eda<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">quiero revivir mis ra\u00edces en el pasado<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">recobrar las ense\u00f1anzas del bosque y las hormigas<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">poder comunicarme a trav\u00e9s de los ecos y la lluvia<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">regresar al presente para desafiar la violencia<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">crear danzas nuevas y risas sinceras<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">perforar el o\u00eddo de los sordos<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">prender fuego en los ojos de tantos hermanos<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">que ignoran su cotidianidad tan violenta<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">desatar a los perros nocturnos para que se coman a los pol\u00edticos<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">abrir surcos donde los ni\u00f1os puedan sembrar mariposas<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">y los abuelos pintar sus andanzas de buen hombre<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Cantar canciones con miel en las letras<br \/>\n<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">y zurcir los pensamientos frente a los ojos de todos<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h5 style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-weight: 400;\">Poemas auto-traducidos del n\u00e1huatl al espa\u00f1ol por Mart\u00edn Tonalmeyotl<\/span><\/h5>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h6><span style=\"font-weight: 400;\">Foto: Erik, Unsplash.<\/span><\/h6>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Akinon itlajtoltsin Notlajtoltsin salijtok ipan ixik atsintle niman ajakatl Inuaxka tlakatotomoxtin iuan siuaxochimej uan mojmostla kinmiyakiliaj intlatemikuan Inuaxka tokniuan uan tekuajkuaj ika intlamachilis On tlakatl uan tetejteke niman nomiktsia san no yajua On nauajle uan teka nokayaua niman tepal tlakua On tekuannauajle uan tlajtlatoua iuan ajakatl niman tlapajtsia Iuaxka on tlakatsintle uan nomaxtsia totlajtoltsin niman [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":43636,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2892],"tags":[5563],"genre":[],"pretext":[],"section":[],"translator":[],"lal_author":[3448],"class_list":["post-43637","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-literatura-indigena","tag-numero-36","lal_author-martin-tonalmeyotl-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43637","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43637"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43637\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43866,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43637\/revisions\/43866"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43636"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43637"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43637"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43637"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=43637"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=43637"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=43637"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=43637"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=43637"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}