{"id":3520,"date":"2020-02-11T03:31:12","date_gmt":"2020-02-11T09:31:12","guid":{"rendered":"http:\/\/latinamericanliteraturetoday.wp\/2020\/02\/poems-tlalkatsajtsilistleritual-forgotten-martin-tonalmeyotl\/"},"modified":"2023-06-06T06:30:20","modified_gmt":"2023-06-06T12:30:20","slug":"poems-tlalkatsajtsilistleritual-forgotten-martin-tonalmeyotl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2020\/02\/poems-tlalkatsajtsilistleritual-forgotten-martin-tonalmeyotl\/","title":{"rendered":"Poemas de Tlalkatsajtsilistle\/Ritual de los Olvidados de Mart\u00edn Tonalmeyotl"},"content":{"rendered":"<div><\/div>\n<div class=\"caption\"><\/div>\n<p><strong>Tokatsitsintin<\/strong><\/p>\n<p>Kamaniantika, nokineke matinejnemikan san tajuamej.<\/p>\n<p>Tla tikimixtemouaj okseke ojtin kijtosnekis,<br \/>\nkampa tajuamej tikalakej ipan okseke tlanemililtin<br \/>\nkan tikimixmatiskej okseke tlakamej iuan okseke siuamej,<br \/>\nin tlamantle, techpaleuis pampa maka matelkauakan.<\/p>\n<p>Tla san tajuamej tinejnemej, uelis uejka tasiskej.<br \/>\nOnixpoliue in ojtsintle kuak se sanka seka yo<br \/>\nkampa tokatsitsintin tla kitaj xok yaka chante,<br \/>\nkinkajteuaj sanka seka innakatekatsaualuan ijtik on kaltsitsintin.<\/p>\n<p>Uelis tsiaskej uejka maske kineke oksejpa matiuajlakan.<br \/>\nMaka matikinkauilikan san yajuamej mamikikan tokniuan<br \/>\nkampa yajuamej inka inchikaualis,<br \/>\nnookintlapojkej yankuikej ikxiojtin,<br \/>\nojtin kanka aman, tojuitsiaj.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Las ara\u00f1as<\/strong><\/p>\n<p>Algunas veces, es necesario caminar solos.<\/p>\n<p>Buscar nuevos senderos tal vez signifique<br \/>\ninmiscuirse en otras formas de vida,<br \/>\npor ello, conocer a otros hombres y mujeres<br \/>\npuede ser satisfactorio para la memoria.<\/p>\n<p>Solo, se puede ir hasta lo infinito.<br \/>\nSe pierde esa eternidad cuando no hay regreso<br \/>\nporque las ara\u00f1as, al no notar movimiento alguno,<br \/>\nabandonan las casas y huyen de su propia telara\u00f1a.<\/p>\n<p>Es necesario ir y regresar.<br \/>\nNo dejar morir a los dem\u00e1s tambi\u00e9n es de humanos<br \/>\npues con sus vidas, algunos de ellos<br \/>\nabren nuevas veredas,<br \/>\natajos por donde hoy, transitamos.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Ye youej<\/strong><\/p>\n<p>Sesentemej ye yajtiuej.<br \/>\nYouej uejka kontemoskej chikaualistle.<br \/>\nChikaualistle kijtosneke,<br \/>\nkualtsin chantiskej ken nochipa ye chantinej.<\/p>\n<p>Inkalijtik tokniuan yokalakiko on koxkuajle,<br \/>\namo ken okintlajtlajtouilijkej,<br \/>\namo ken okinemilijkej kitaskej,<br \/>\nkijtouaj tej kampa ipan ojtin<br \/>\nsa titlamakasis tonkisas<br \/>\nkampa mojmostla tsajtsiua, poliuilo.<\/p>\n<p>Ipan ojtin, ye miyak kistinemej tlakamej<br \/>\ninka inteposuan, sa xoxotlatinemej inxijlan.<br \/>\nTelpochkokonej melauak kinekej ijkon kistinemiskej<br \/>\nkuajkon tej seke tajtin, kinkixtsiaj inkoneuan.<\/p>\n<p>Kijtouaj kampa kuak on tepostin chijchaj,<br \/>\nmelauak ueye tetlatsiaj inka inkualaktsin.<\/p>\n<p>Se ueuentsin kijtoua kampa on tlitsintle<br \/>\nniman kualaktle amo tlanemiliaj, maske tej,<br \/>\nkintlakuijkuilia uan san telpokakokonej<br \/>\nkampa yajuamej tej ken kojxoxoktin<br \/>\nuan sese ixtlapanej niman uejkauej tlatlaj,<br \/>\nuan tla xuelej tlatlaj, kuajkon melauak pokisaj<br \/>\nniman tla poliuej xuejka komonextsiaj.<br \/>\nUan ye ueuentsitsintin xoktepaleuijkej,<br \/>\ntla uetsej, kuajnokauiliaj, xok notelketsaj,<br \/>\nxok kinekej nemiskej.<br \/>\nKuajkon tej kintlakuijkuiliaj uan telpokakokonej,<br \/>\nkokonej uan tlaixnamikiskej,<br \/>\nuan ueliskej melauak kimiktiskej<br \/>\nsan akinon kinyakapan tsatsakuilia.<\/p>\n<p>Ye youej kampa xkinekej makimajokuikan,<br \/>\ntla okimajokej, kuajkon tej kineke tlajtlajkuijkuiliskej<br \/>\ntla kuaskej se bala inmixkuatipan noso tla nemiskej,<br \/>\ntla nemej kuajkon tej<br \/>\nkineke temiktiskej oke yajuamej.<\/p>\n<p>Sesentemej ye yajtiuej,<br \/>\nkinkajteuaj ojtsitsintin sa yajuamej,<br \/>\nkinkajteuaj inkaltsitsiuan niman intajtsitsiuan<br \/>\nuan ixtenchojchokaj niman kinemiliaj: \u00a1amo xuiya nokonej!<br \/>\nkema oksejpa tlanemiliaj niman kijtouaj: \u00a1maijke tej xuiya!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Migrantes<\/strong><\/p>\n<p>Se van de uno en uno.<br \/>\nLos gu\u00eda la lejan\u00eda en busca de vida.<br \/>\nLa vida para ellos es vivir a su modo<br \/>\ny por eso la buscan.<\/p>\n<p>A sus casas ha llegado el abismo,<br \/>\nno como se los han contado<br \/>\nsino como lo viven sus ojos<br \/>\nporque, al parecer,<br \/>\nen las calles s\u00f3lo camina el miedo<br \/>\ny los gritos creados de la nada.<\/p>\n<p>En las calles la moda es andar<br \/>\ncon algo reluciente en la cintura.<br \/>\nLos m\u00e1s peque\u00f1os son muy aficionados a esa moda<br \/>\ny, por eso, algunos padres sacan a los hijos de sus casas.<\/p>\n<p>Cuentan que cuando los fierros escupen,<br \/>\nqueman todo con su \u00e1cida saliva.<\/p>\n<p>Un viejo del pueblo dice que el fuego<br \/>\ny la saliva no piensan, sin embargo,<br \/>\nsiempre acaban reclutando a los m\u00e1s jovencitos<br \/>\nporque son \u00e1rboles tiernos<br \/>\nque f\u00e1cil se parten y tardan m\u00e1s en quemarse<br \/>\ny si no, al menos les saldr\u00e1 mucho humo<br \/>\ny ser\u00e1n f\u00e1ciles de localizar.<br \/>\nLos hombres viejos no sirven<br \/>\nporque se dejan caer a la primera,<br \/>\nse niegan a vivir porque da lo mismo.<br \/>\nPor eso escogen a los m\u00e1s tiernos,<br \/>\naquellas valerosas manos<br \/>\nadiestradas para prenderle fuego<br \/>\na quien se les atraviese.<\/p>\n<p>Los migrantes se van porque si los levantan,<br \/>\ntendr\u00e1n que elegir entre una bala o la vida,<br \/>\npero no cualquier vida,<br \/>\nsino aquella que cobrar\u00e1n con otras m\u00e1s.<br \/>\nSe van de uno en uno<br \/>\ndejando las calles solas,<br \/>\nlas casas solas y a los padres solos<br \/>\ncon l\u00e1grimas que gotean un \u201cno te vayas<br \/>\npero mejor, vete\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>I<\/strong><\/p>\n<p>Mekapapalotsintle<br \/>\nxuiya kanka otiualej,<br \/>\nxkimitate moxochiuan uan toktokej.<br \/>\nXkisa ajakaichpokatsin,<br \/>\nxuiya ipan momekatlal.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>I<\/strong><\/p>\n<p>Negra mensajera,<br \/>\ncoge el camino que has abandonado,<br \/>\nregresa a ver tus flores enterradas.<br \/>\nL\u00e1rgate hija del viento,<br \/>\nregresa a la tumba del vuelo.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Amo xchiua<\/strong><\/p>\n<p>Amo xkisa ,<br \/>\namo xmotlalo,<br \/>\namo xtlanemile.<br \/>\nIn ikxiojtin kimpiyaj intlapijpixkauan<br \/>\nuan ijtokaj tlakaajakamej,<br \/>\nsiuakojkoltsitsintin<br \/>\nniman xochikokonej.<\/p>\n<p>Amo xchoka,<br \/>\namo xuetska,<br \/>\namo xmijyote.<br \/>\nKampa tla timijyotsia poliuis tlaltipaktle,<br \/>\ntlaltipaktle kan chantej toniuan uan tlachistokej,<br \/>\ntlaltipaktle uan ijkatok ipan se miktlaltipak.<\/p>\n<p>Amo xtlanemile,<br \/>\namo xisteuetska,<br \/>\nyamok xtlajkuilo,<br \/>\nxkinkauile san noyajuamej matlajtokan tonaltsitsintin.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Recomendaci\u00f3n\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>No salgas,<br \/>\nno hables,<br \/>\nno pienses.<br \/>\nLas veredas que pisas tienen sus esp\u00edas<br \/>\nllamados hombres-viento,<br \/>\nmujeres-abuelas<br \/>\ny ni\u00f1os-flores.<\/p>\n<p>No llores,<br \/>\nno r\u00edas,<br \/>\nno respires.<br \/>\nPorque si respiras se perder\u00e1 el mundo<br \/>\nque parece de los vivos,<br \/>\ncimentado sobre una tierra de muertos.<\/p>\n<p>No pienses,<br \/>\nno sonr\u00edas,<br \/>\ndeja de escribir,<br \/>\nque el presente hable por s\u00ed solo.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Intajtsitsiuan ayotsitsintin no uelej patlanej<\/strong><\/p>\n<p>Uelej patlanej inkuatipan sokitlalkontin<br \/>\ninkuatipan miktlalkontin<br \/>\nUelej patlanej inkuatipan tepossayolimej<br \/>\nIpan ojtin techichikuitoltikej niman xalyojkej<br \/>\nUelej kinyekana miyakej ayotsitsintin<br \/>\nChikauak oyouaj kampa xaka najnauate<br \/>\nKitekotonaj on tlatsakuajle kampa nemej<br \/>\non tekapotschichetsopilomej uan kamelauak texipaltikej<\/p>\n<p>Intajtsitsiuan ayotsitsintin no kimpiyaj<br \/>\ninmastlakapaluan<br \/>\nInmastlakapaluan uan amo kaman siouej<br \/>\nInmastlakapaluan uan melauak yolchikajkej<br \/>\nniman tlamachaj ika tonajle niman ika yeuajle<\/p>\n<p>Intajtsitsiuan ayotsitsintin no uelej nejnemej<br \/>\nNejnemej ixtlapojtiuej<br \/>\nnejnemej ixkualantiuej<br \/>\nmaske tej nochojchokaj<br \/>\nueye kinajmanchiua on uitstsintle<br \/>\nuan tlalaktok tlatlajko inyolo<\/p>\n<p>Intajtsitsiuan ayotsitsintin tlakuiteuaj<br \/>\nTlakuiteuaj kampa kitlasojtlaj inyesyojtsin<br \/>\nkampa kintlasojtla insiuatsitsiuan<br \/>\nkampa kintlasojtlaj inkoneuan<br \/>\nAmo kinokauiliaj inka manomapojpouakan<br \/>\nintlaluayotsitsiuan<\/p>\n<p>Intajtsitsiuan ayotsitsintin no melauak apismikej<br \/>\nKinekisiaj kiminextisiaj inkonetsitsiuan<br \/>\nKinekisiaj kinkitskisiaj, kintenkuasiaj, kinnapalosiaj<br \/>\nIpal on tlamantle tej amo nokauaj, kintemouaj<br \/>\nniman kintemouaj ipan inauiuilakachuan on ueyeatl<br \/>\natlanelouaj ipan inayeualuan on tetojtomaktikej<br \/>\ntsopilokotsmatiltin<br \/>\nuan xtla kimatej, uan amo itla kinkokoua<\/p>\n<p>Intajtsitsiuan ayotsitsintin no omesempoaltin iuan yeimej<br \/>\nome sempoaltin iuan yeye tlakamej uan nomateketsaj<br \/>\nome sempoaltin iuan yeye tlakamej uan tsajtsej ika yekpakilistle<br \/>\nome sempoajle iuan yeye<br \/>\nome sempoajle iuan yeye<br \/>\nome sempoajle iuan yeye\u2026<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Los padres de las tortugas tambi\u00e9n saben volar<\/strong><\/p>\n<p>Volar sobre pantanos<br \/>\ny fosas clandestinas<br \/>\nVolar m\u00e1s all\u00e1 del ruido de las moscas de fierro<br \/>\nVolar sobre carreteras curvuosas y arenosas<br \/>\nDirigir a miles de tortugas<br \/>\nRomper y burlarse del silencio<br \/>\nRomper los cercos<br \/>\nde perros-zopilotes hambrientos<\/p>\n<p>Los padres de las tortugas tambi\u00e9n tienen alas<br \/>\nAlas de aliento incansable<br \/>\nAlas de fuerza para sobrevivir<br \/>\nbajo d\u00edas y noches de espera<\/p>\n<p>Los padres de las tortugas tambi\u00e9n saben caminar<br \/>\nCaminar con la frente en alto<br \/>\ncon la mirada llena de rabia<br \/>\naun a pesar de las l\u00e1grimas<br \/>\naun a pesar de la espina<br \/>\nclavada en el centro del coraz\u00f3n<\/p>\n<p>Los padres de las tortugas tambi\u00e9n saben luchar<br \/>\nLuchar por su sangre<br \/>\npor sus esposas<br \/>\npor sus hijos<br \/>\nDefender la dignidad humana<br \/>\ndesde sus ra\u00edces<br \/>\nLos padres de las tortugas tambi\u00e9n tienen hambre<br \/>\nHambre de encontrar a sus hijos<br \/>\nHambre de poder tocarlos, besarlos, abrazarlos<br \/>\nGritar con ellos para crear ecos<br \/>\nPor eso nadan y nadan<br \/>\nsobre mares arremolinados<br \/>\nsobre lagos de pingu\u0308inos gordos<br \/>\ne inhumanos<br \/>\nLos padres de las tortugas tambi\u00e9n son cuarenta y tres<br \/>\ncuarenta y tres pu\u00f1os levantados<br \/>\ncuarenta y tres gritos de esperanza<br \/>\ncuarenta y tres<br \/>\ncuarenta y tres<br \/>\ncuarenta y tres\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">Traducido del n\u00e1huatl por Mart\u00edn Tonalmeyotl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kamaniantika, nokineke matinejnemikan san tajuamej.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3517,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[2958,2983,4451],"genre":[2023],"pretext":[],"section":[2360],"translator":[2665],"lal_author":[3448],"class_list":["post-3520","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-indigenous-lit-es","tag-literatura-indigena","tag-numero-13","genre-indigenous-literature-es","section-indigenous-literature-es","translator-whitney-devos-es-2","lal_author-martin-tonalmeyotl-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3520","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3520"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3520\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3517"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3520"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3520"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3520"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=3520"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=3520"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=3520"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=3520"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=3520"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}