{"id":3127,"date":"2019-08-10T23:24:33","date_gmt":"2019-08-11T05:24:33","guid":{"rendered":"http:\/\/latinamericanliteraturetoday.wp\/2019\/08\/three-poems-negma-coy\/"},"modified":"2024-07-06T13:34:18","modified_gmt":"2024-07-06T19:34:18","slug":"three-poems-negma-coy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2019\/08\/three-poems-negma-coy\/","title":{"rendered":"Tres poemas de Negma Coy"},"content":{"rendered":"<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727}<br \/>p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727; min-height: 15.0px}<br \/>span.s1 {color: #000000}<br \/><\/style>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Palabras amigas<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727}<br \/>span.s1 {color: #000000}<br \/><\/style>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Es un tremendo honor presentarles estos poemas de los poetas mayas Humberto Ak&#8217;abal y Negma Coy, dos participantes en el V Encuentro Continental Intercultural de Literaturas Amerindias (EILA) que se llev\u00f3 a cabo en la Pontificia Universidad Javeriana en Bogot\u00e1 en abril 2018. Tuve la oportunidad no s\u00f3lo de conocerlos a varios escritores ind\u00edgenas de todo Abya Yala, sino tambi\u00e9n el privilegio de proponerles traducir algunos de sus poemas al ingl\u00e9s para la publicaci\u00f3n en <\/span><\/span><i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Latin American Literature Today<\/span><\/span><\/i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"> . <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Con el K&#8217;iche&#8217; Ak&#8217;abal y la Kaqchikel Coy, les doy una amplia muestra de la poes\u00eda en lenguas mayas de Guatemala.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Paul M. Worley <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Traductor y editor del dossier<\/span><\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Kame<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">R\u00efn in uchuq&#8217;ab&#8217;il <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">xk&#8217;\u00fct chi nuw\u00e4ch toq k&#8217;a in k&#8217;o wi chi rupam Qate&#8217; Ruwach&#8217;ulew <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">chi ruchi&#8217; ri nimal\u00e4j Xib&#8217;alb&#8217;ay <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">chuw\u00e4ch ri b&#8217;eleje&#8217; choliq&#8217;a&#8217;n <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">woyob &#8216;en wi rusik&#8217;inik ri qati&#8217;t qamama&#8217; Kame toq nupo&#8217; ri tukr.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Toq xoqa&#8217; ri ramaj chuqa&#8217; ri k&#8217;ojlem <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">nuch&#8217;umilal xiruya&#8217; kan jub&#8217;a&#8217; chik <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">k&#8217;a xtitz&#8217;aq\u00e4t na rusetesik nuk&#8217;aslem.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">K&#8217;o na jun q&#8217;ij, rat chuqa&#8217; r\u00efn <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">xtiqak&#8217;\u00fcl qi&#8217; pa choliq&#8217;a&#8217;n <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">chi rupam ri Xib&#8217;alb&#8217;ay <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">toq xjalwachit\u00e4j yan quchuq&#8217;ab&#8217;il.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Nab&#8217;ey k&#8217;o chi yojb&#8217;e&#8217; ok chi rupam ri nimal\u00e4j palow akuchi&#8217; e k&#8217;o wi rije&#8217; <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">akuchi&#8217; konojel yexajon, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">k&#8217;a ri&#8217; niqapo&#8217; qi&#8217; kaq&#8217;\u00efq&#8217;\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">k&#8217;a ri&#8217; niqapo &#8216;qi&#8217; m\u00fcs <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">k&#8217;a ri&#8217; niqapo&#8217; qi&#8217; jiq&#8217;onem <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">richin kuqub&#8217;ab&#8217;\u00e4l k&#8217;u&#8217;x.<\/span><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Kame<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Soy energ\u00eda\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">me lo ense\u00f1aron cuando en el vientre de la Madre Tierra estaba\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">en la puerta del inframundo\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">frente a los 9 escalones\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">esperaba el anuncio del keme transformado en b\u00faho.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">A la llegada del tiempo y espacio\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">mi ch&#8217;umilal quiso dejarme\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">hasta completar el ciclo de mi existencia.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Pronto, vos y yo <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">nos cruzaremos en los escalones <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">en el vientre de Xib&#8217;alb&#8217;a <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y seremos nueva energ\u00eda.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Pero antes entraremos al mar junto a ellos\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">en donde todos danzan,\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">para convertirnos en viento\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">para convertirnos en brisa\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">para convertirnos en suspiro <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">de esperanza.<\/span><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Peraj taq sipanik<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Jun po&#8217;t man choj ta nich&#8217;on chawe&#8217; <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">rija&#8217; nusik&#8217;ij jun pach&#8217;un tzij chi re awanima, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">jun po&#8217;t man choj ta yatruk\u00fcch <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">rija&#8217; nuq&#8217;etej ak&#8217;u&#8217;x, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">jun po&#8217;t man choj ta yatrup\u00eftz&#8217; <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">rija&#8217; numalalej ruwa&#8217; ak&#8217;u&#8217;x, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">jun po&#8217;t man choj ta yatruk\u00efch <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">rija&#8217; nuk&#8217;\u00e4t nub&#8217;onij ach&#8217;akul.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Jun po&#8217;t nuk&#8217;\u00fct chawe&#8217; <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">ronojel ri juna&#8217; ri ruxak&#8217;om pe ri&#8217; rik&#8217;in ajowab&#8217;\u00e4l <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">richin ruk&#8217;aslemal <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">chuqa&#8217; richin qak&#8217;aslemal.<\/span><\/span><\/p>\n<p>Jun \u00a0po\u2019t \u00a0nutzijoj \u00a0chawe\u2019<br \/>\nachike \u00a0rub\u2019eyal \u00a0yatal\u00e4x \u00a0pe \u00a0chi \u00a0ruxe\u2019 \u00a0ri \u00a0aq\u2019al \u00a0richin \u00a0kam\u00efk<br \/>\nachike \u00a0rub\u2019eyal \u00a0ri \u00a0jeb\u2019\u00ebl \u00a0taq \u00a0b\u2019onil \u00a0ri \u00a0nikiyoj \u00a0ruw\u00e4ch \u00a0ri \u00a0tz\u2019ilanem<br \/>\nachike \u00a0rub\u2019eyal \u00a0nichaj\u00efx \u00a0ruch\u2019akul \u00a0Qate\u2019 ruwach\u2019ulew.<\/p>\n<p>Ri \u00a0po\u2019t<br \/>\nre\u2019 \u00a0jun \u00a0pach\u2019un \u00a0tzij \u00a0richin \u00a0naq\u2019et\u00ebj \u00a0ri \u00a0xkib\u2019\u00e4n \u00a0kan \u00a0ri \u00a0ojer \u00a0qawinaq<br \/>\njun \u00a0ojer \u00a0tzib\u2019awuj \u00a0b\u2019atz\u2019 rub\u2019anikil \u00a0ri \u00a0man \u00a0xetikir \u00a0ta \u00a0xkich\u00fcp \u00a0el \u00a0ruw\u00e4ch \u00a0ri \u00a0emajonel<br \/>\nrija\u2019 \u00a0 ri \u00a0nataxik \u00a0richin \u00a0qab\u2019anob\u2019al \u00a0richin \u00a0qati\u2019t \u00a0qamama\u2019<br \/>\nrija\u2019 \u00a0etamab\u2019alil, rija\u2019 na\u2019ojin\u00efk, rija\u2019 \u00a0jun \u00a0k\u2019\u00e4s \u00a0cholq\u2019ij.<\/p>\n<p>toq \u00a0nitz\u2019\u00efs \u00a0kichi\u2019 \u00a0jun \u00a0ka\u2019i\u2019 \u00a0peraj<br \/>\nnikitz\u2019\u00efs \u00a0k\u2019aslem<br \/>\nnikitz\u2019\u00efs \u00a0na\u2019ojil<br \/>\nnikitz\u2019\u00efs \u00a0uchuq\u2019ab\u2019il \u00a0k\u2019aslemal \u00a0pa \u00a0setes\u00efk,<br \/>\nnikipach\u2019uj \u00a0ch\u2019ab\u2019\u00e4l<br \/>\nnikipach\u2019uj \u00a0nima\u2019etamab\u2019\u00e4l<br \/>\nnikipach\u2019uj \u00a0b\u2019ix<br \/>\nnikipach\u2019uj \u00a0pach\u2019un \u00a0tzij \u00a0ri \u00a0niqab\u2019\u00e4n \u00a0jantape\u2019,<br \/>\nyojkib\u2019ochi\u2019ij \u00a0rik\u2019in ri \u00a0poch\u2019on<br \/>\nrik\u2019in \u00a0ri \u00a0pajon<br \/>\nrik\u2019in \u00a0ri \u00a0k\u2019ajin<br \/>\nrik\u2019in \u00a0ri \u00a0kumatzin<br \/>\nrik\u2019in \u00a0ri \u00a0b\u2019aq\u2019otin\u2026<\/p>\n<p>Toq \u00a0jun \u00a0po\u2019t \u00a0nal\u00e4x<br \/>\nchi \u00a0ruxe\u2019 \u00a0ruq\u2019a\u2019 \u00a0taq \u00a0tra\u2019s<br \/>\nchi \u00a0ruxe\u2019 \u00a0runaq\u2019 \u00a0ruw\u00e4ch \u00a0qatata\u2019 \u00a0q\u2019ij<br \/>\nnok \u00a0jun \u00a0chik \u00a0alk\u2019wal \u00a0richin \u00a0ri \u00a0ach\u2019alalri\u2019\u00efl<br \/>\nruma \u00a0ri \u00a0k\u2019o \u00a0chi \u00a0niya\u2019 \u00a0ruq\u2019ij \u00a0chuqa\u2019 \u00a0ajowab\u2019\u00e4l \u00a0chi \u00a0re<br \/>\nachi\u2019el \u00a0xub\u2019ij \u00a0kan \u00a0rute\u2019 \u00a0wati\u2019t<br \/>\n\u201cWal: Tak\u2019awomaj \u00a0chi \u00a0re \u00a0apo\u2019t ri \u00a0nay\u00e4k \u00a0kan \u00a0chuqa\u2019 \u00a0tak\u2019utuj \u00a0 chi \u00a0re \u00a0ri \u00a0nawokisaj \u00a0chi \u00a0katruchajij\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Lienzos de herencia\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Un huipil no te habla<br \/>\nte recita al alma,<br \/>\nun huipil no te cubre<br \/>\nte abraza el coraz\u00f3n,<br \/>\nun huipil no te aprieta<br \/>\nte acaricia el pecho,<br \/>\nun huipil no te mancha<br \/>\nte tat\u00faa la piel.<\/p>\n<p>Un huipil te ense\u00f1a<br \/>\nlos a\u00f1os de amor y esfuerzo<br \/>\npara su supervivencia<br \/>\ny para nuestra existencia.<\/p>\n<p>Un huipil te cuenta<br \/>\nel resurgir bajo las cenizas de muertes<br \/>\nel relucir de colores para opacar el desprecio y discriminaci\u00f3n<br \/>\nel preservar el cuerpo de la Madre Naturaleza.<\/p>\n<p>El huipil<br \/>\nes un poema abrazable que hicieron nuestros ancestros<br \/>\nun c\u00f3dice de hilos que los invasores no pudieron desaparecer<br \/>\nes la memoria de nuestra cultura<br \/>\nes ciencia, es arte, es un calendario vivo.<\/p>\n<p>Cuando los lienzos se unen<br \/>\nbordan vidas<br \/>\nbordan conocimientos<br \/>\nbordan generaciones de energ\u00edas en espiral,<br \/>\ntrenzan voces<br \/>\ntrenzan sabidur\u00eda<br \/>\ntrenzan cantos<br \/>\ntrenzan poes\u00eda cotidiana,<br \/>\ny nos enamoran con el poch\u2019on<br \/>\ncon el pajon<br \/>\ncon el k\u2019ajin<br \/>\ncon el kumatzin<br \/>\ncon el b\u2019aq\u2019otin\u2026<\/p>\n<p>Desde que un g\u00fcipil nace<br \/>\nbajo los brazos de los duraznales<br \/>\nbajo los gui\u00f1os de Pap\u00e1 Sol<br \/>\nes parte importante de familia<br \/>\nmecer\u00e9 respeto y amor<br \/>\ncomo dec\u00eda mi bisabuela<br \/>\n\u201cMija: Agradec\u00e9le al g\u00fcipil que guardas y ped\u00edle al huipil que te pon\u00e9s que te cue\u00edde\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong style=\"font-size: 1em;\">Rech\u2019eroj<\/strong><\/p>\n<p>Chupam \u00a0rumuxu\u2019x \u00a0ri \u00a0kaj<br \/>\nri \u00a0qati\u2019t \u00a0ik\u2019 \u00a0nib\u2019ixan,<br \/>\nchupam \u00a0rumuxu\u2019x \u00a0ri \u00a0kaj<br \/>\nrija\u2019 \u00a0nikikot \u00a0toq \u00a0nib\u2019ixan<br \/>\nchupam \u00a0rusib\u2019ilem \u00a0ri \u00a0pom \u00a0akuchi\u2019 \u00a0nijub\u2019\u00fcb\u2019 \u00a0ajowab\u2019\u00e4l<br \/>\nri \u00a0nan \u00a0nib\u2019ixan<br \/>\nk\u2019o \u00a0k\u2019a \u00a0pa \u00a0ruq\u2019a\u2019 \u00a0raq\u00e4n \u00a0ri \u00a0nimal\u00e4j \u00a0kaj.<\/p>\n<p>Toq \u00a0noqa\u2019 \u00a0ri \u00a0ramaj<br \/>\nri \u00a0qati\u2019t \u00a0nichapat\u00e4j<br \/>\nnichapat\u00e4j \u00a0ruma \u00a0rajowab\u2019al \u00a0jun \u00a0n\u00efm \u00a0k\u2019iyruq\u2019a\u2019 \u00a0k\u00e4r<br \/>\nrija\u2019, xretamaj \u00a0ruw\u00e4ch \u00a0ri \u00a0nimal\u00e4j \u00a0rajowab\u2019al.<br \/>\nK\u2019a \u00a0ri\u2019 \u00a0xutz\u2019ap\u00efj \u00a0k\u2019a \u00a0runaq\u2019 \u00a0ruw\u00e4ch<br \/>\nk\u2019a \u00a0ri\u2019 \u00a0k\u2019a \u00a0xkikot \u00a0pa \u00a0ruq\u2019a\u2019 \u00a0chuqa\u2019 \u00a0xuna\u2019 \u00a0rujeb\u2019el \u00a0q\u2019eten\u00efk,<br \/>\nnisiksot \u00a0ruch\u2019akul \u00a0toq \u00a0xuna\u2019 \u00a0chi \u00a0rupas \u00a0xa \u00a0eqal \u00a0eqal \u00a0nisolot\u00e4j \u00a0el<br \/>\nruq \u00a0xtzaq \u00a0qa\u2019 \u00a0pa \u00a0pop<br \/>\nrupo\u2019t \u00a0xuch\u2019anab\u2019a\u2019 \u00a0rujiq\u2019onem.<\/p>\n<p>Pajala\u2019 \u00a0ri \u00a0\u00efy \u00a0mama\u2019aj<br \/>\nxkitzu\u2019 \u00a0ri \u00a0nik\u2019ulwachit\u00e4j \u00a0ke \u00a0la\u2019 \u00a0ruma \u00a0ajowab\u2019\u00e4l,<br \/>\nch\u2019anel \u00a0k\u2019a \u00a0nixajon \u00a0ri \u00a0nan \u00a0ik\u2019<br \/>\nweqon \u00a0k\u2019a \u00a0ruwi\u2019 \u00a0rik\u2019in \u00a0yuchusi\u2019j<br \/>\nrutz\u2019apin \u00a0k\u2019a \u00a0runaq\u2019 \u00a0ruw\u00e4ch,<br \/>\nri \u00a0\u00efy \u00a0mama\u2019j<br \/>\nxkich\u2019anab\u2019a\u2019 \u00a0chuqa\u2019 \u00a0kina\u2019ojinik.<\/p>\n<p>Ri \u00a0ati\u2019t \u00a0ik\u2019 \u00a0janila \u00a0najowan<br \/>\nchuqa\u2019 \u00a0ke \u00a0ri\u2019 \u00a0nuk\u2019\u00fct \u00a0chi \u00a0qe<br \/>\nchuqa\u2019 \u00a0nikikot \u00a0rik\u2019in \u00a0rusipan\u00efk.<\/p>\n<p>Nr\u00efl \u00a0k\u2019a \u00a0ri\u2019 \u00a0chupam \u00a0taq \u00a0saqila\u2019,<br \/>\nnipa\u2019e \u00a0k\u2019a \u00a0ri \u00a0ramaj \u00a0chi \u00a0la\u2019 \u00a0pa \u00a0kaj.<\/p>\n<p>Nijiq\u2019ijox \u00a0el \u00a0ri \u00a0jeb\u2019\u00ebl \u00a0qati\u2019t \u00a0ik\u2019<br \/>\nnuj\u00e4q \u00a0runaq\u2019 \u00a0ruw\u00e4ch<br \/>\nnutotaj \u00a0rusumal \u00a0ruwi\u2019<br \/>\nk\u2019a \u00a0ri\u2019 \u00a0nusipaj \u00a0k\u2019a \u00a0ri \u00a0saqil \u00a0richin \u00a0qab\u2019ey<br \/>\nchuqa\u2019 \u00a0nusipaj \u00a0rajowab\u2019al \u00a0chi \u00a0qe\u2019<br \/>\nxe tal nib\u2019ixan k\u2019a<br \/>\nchupam \u00a0rumuxu\u2019x \u00a0ri \u00a0nimal\u00e4j \u00a0kaj.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Eclipse<\/strong><\/p>\n<p>En el ombligo del cielo<br \/>\nla abuela luna canta,<br \/>\nsumergida en el ombligo del cielo<br \/>\nella canta,<br \/>\nen la celosa y apasionante nebulosa de pom<br \/>\nella canta<br \/>\nacompa\u00f1ada del m\u00edstico cosmos.<\/p>\n<p>Cuando el tiempo se cumple<br \/>\nla encantadora abuela es sorprendida<br \/>\nes atrapada por un calamar gigante de demencia cari\u00f1osa<br \/>\nella, reconoce cada uno de esos cent\u00edmetros de ternura.<br \/>\nDecide cerrar los ojos<br \/>\ndecide disfrutar de cada instante de aquel majestuoso acto,<br \/>\nsu cuerpo agitado siente como lentamente su faja se desata<br \/>\nsu corte se cae sobre el petate<br \/>\ny su huipil desnuda hasta su aliento.<\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Los nietos descubren\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">aquel episodio de amor,\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">la abuela danza desnuda\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">con claveles en el cabello <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2028y con los ojos cerrados,\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">los nietos,\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">desnudan tambi\u00e9n sus pensamientos.\u2028<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">La abuela Luna ama <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2028ense\u00f1a a amar\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y se regocija en su regalo.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Se encuentra cubierta de destellos,\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">hay una pausa en el firmamento.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">La bella abuela luna suspira <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">abre sus ojos\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">agita su cabello <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2028decide iluminar nuestro camino <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2028nos hereda su amor\u2028 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">mientras sigue su canto <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">en el ombligo del cielo.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Es un tremendo honor presentarles estos poemas de los poetas mayas Humberto Ak\u2019abal y Negma Coy, dos participantes en el V Encuentro Continental Intercultural de Literaturas Amerindias (EILA) que se llev\u00f3 a cabo en la Pontificia Universidad Javeriana en Bogot\u00e1 en abril 2018. Tuve la oportunidad no s\u00f3lo de conocerlos a varios escritores ind\u00edgenas de todo Abya Yala, sino tambi\u00e9n el privilegio de proponerles traducir algunos de sus poemas al ingl\u00e9s para la publicaci\u00f3n en <i>Latin American Literature Today<\/i>. Con el K\u2019iche\u2019 Ak\u2019abal y la Kaqchikel Coy, les doy una amplia muestra de la poes\u00eda en lenguas mayas de Guatemala.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3124,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[43,35,4453],"genre":[2010],"pretext":[],"section":[2360],"translator":[],"lal_author":[3480],"class_list":["post-3127","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-indigeous-lit","tag-maya","tag-numero-11","genre-poetry-es","section-indigenous-literature-es","lal_author-negma-coy-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3127","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3127"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3127\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35852,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3127\/revisions\/35852"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3124"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3127"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3127"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3127"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=3127"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=3127"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=3127"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=3127"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=3127"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}