{"id":3123,"date":"2019-08-10T22:59:02","date_gmt":"2019-08-11T04:59:02","guid":{"rendered":"http:\/\/latinamericanliteraturetoday.wp\/2019\/08\/three-poems-humberto-akabal\/"},"modified":"2023-06-06T07:10:10","modified_gmt":"2023-06-06T13:10:10","slug":"three-poems-humberto-akabal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2019\/08\/three-poems-humberto-akabal\/","title":{"rendered":"Tres poemas de Humberto Ak\u2019abal"},"content":{"rendered":"<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727}<br \/>p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727; min-height: 15.0px}<br \/>span.s1 {color: #000000}<br \/><\/style>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Palabras amigas<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px 'Times New Roman'; color: #272727}<br \/>span.s1 {color: #000000}<br \/><\/style>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Es un tremendo honor presentarles estos poemas de los poetas mayas Humberto Ak&#8217;abal y Negma Coy, dos participantes en el V Encuentro Continental Intercultural de Literaturas Amerindias (EILA) que se llev\u00f3 a cabo en la Pontificia Universidad Javeriana en Bogot\u00e1 en abril 2018. Tuve la oportunidad no s\u00f3lo de conocerlos a varios escritores ind\u00edgenas de todo Abya Yala, sino tambi\u00e9n el privilegio de proponerles traducir algunos de sus poemas al ingl\u00e9s para la publicaci\u00f3n en <\/span><\/span><i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Latin American Literature Today<\/span><\/span><\/i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"> . <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Con el K&#8217;iche&#8217; Ak&#8217;abal y la Kaqchikel Coy, les doy una amplia muestra de la poes\u00eda en lenguas mayas de Guatemala.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Paul M. Worley <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Traductor y editor del dossier<\/span><\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ojer bix re ri kik&#8217;el<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Man xintu&#8217; ta ri&#8217;, ri kaxlan tzijobalil <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">son taq xinalaxik.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ri nuch&#8217;abalil xalax cho k&#8217;iche&#8217;laj <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">xuquje jas ne&#8217; ulew ri unaba&#8217;il, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">ri kich&#8217;abalil ri wati&#8217;t numan are ri&#8217; ri wachoch.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00bf Somos <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">kinch&#8217;awik <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">para kaxlan\u00a0 <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">tzij <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">? <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">wi chi ri kinaba&#8217;il che ri ulew.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Wa kaxlan tzij are una&#8217;tasibal re jun k&#8217;ex, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">xuquje man kink&#8217;ix ta wib we kintrijon chupam rumal <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">che loq&#8217;om wa <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">ruk&#8217; ri kikik&#8217;el re ri nuxe&#8217;tayil uwi&#8217; nujolom.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Pa wa jun kak&#8217; ch&#8217;abalil <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">kink&#8217;ut chawe ri ukotz&#8217;ijal re ri nubix, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">ri una&#8217;bal re k&#8217;o wi chi taq bis <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">xuquje uwachibal re k&#8217;o wi chi taq ki&#8217;kotemal\u2026<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Wa kaxlan tzij xa jun lawe chik <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">che ubixoxik ri ojer bix re ri nukik&#8217;el.<\/span><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">El canto viejo de la sangre<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Yo no mam\u00e9 la lengua castellana <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">cuando llegue al mundo.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Mi lengua naci\u00f3 entre \u00e1rboles <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y tiene sabor a tierra; <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">la lengua de mis abuelos es mi casa.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Y si uso esta lengua que no es m\u00eda, <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">lo hago como quien usa una llave nueva <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y abre otra puerta y entra a otro mundo <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">donde las palabras tienen otra voz <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y otro modo de sentir la tierra.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Esta lengua es el recuerdo de un dolor <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y la hablo sin temor ni verg\u00fcenza <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">porque fue comprada <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">con la sangre de mis ancestros.<\/span><\/span><\/p>\n<p>En esta nueva lengua<br \/>\nte muestro las flores de mi canto,<br \/>\nte traigo el sabor de otras tristezas<br \/>\ny el color de otras alegr\u00edas\u2026<\/p>\n<p>Esta lengua es solo una llave m\u00e1s<br \/>\npara cantar el canto viejo de mi sangre.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Ri ja\u2019,\u00a0\u00a0ri q\u2019aq\u2019<\/strong><\/p>\n<p>Man kasach ta pa ri nujolom<br \/>\nri jun q\u2019aq\u2019 pa ri wabal,<br \/>\nkaq\u2019aq\u2019an ri sib pa ub\u2019oqoch jun<br \/>\nxuquje k\u2019a pa uchi\u2019 jun.<\/p>\n<p>Are k\u2019ut cho ri xan<br \/>\nri nonoch\u2019 e q\u2019eq\u2019a labaj.<\/p>\n<p>Ri moxirinaq q\u2019aq\u2019<br \/>\nkutijijej ri si\u2019\u2026<\/p>\n<p>Are k\u2019ut ri ja\u2019 ri kapoq\u2019owik<br \/>\nxa je ta jun ch\u2019uj awaj<br \/>\nri tajan karakin chupan ri t\u2019uy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>El agua y el fuego<\/strong><\/p>\n<p>Yo no olvido la imagen<br \/>\nde aquella cocina encendida,<br \/>\nel humo ard\u00eda en los ojos<br \/>\ny era amargo en la lengua\u2026<\/p>\n<p>Las sombras en las paredes<br \/>\neran espantos negros.<\/p>\n<p>El fuego enloquecido<br \/>\ndevoraba los le\u00f1os\u2026<\/p>\n<p>Y el agua hirviendo<br \/>\nparec\u00eda un animal rabioso<br \/>\nrascando dentro de la olla.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Mayul re qajibal q\u2019ij<\/strong><\/p>\n<p>Kinwaj kinoq\u2019ik wakamik<br \/>\nchuweq man in jamal ta hi ri\u2019.<\/p>\n<p>Kinwaj katinloq\u2019aj pa wa q\u2019ij wa\u2019<br \/>\nrumal ri chuweq a\u2019l chi ri\u2019 ri nuk\u2019aslemal.<\/p>\n<p>Ma bij chuwe che ri achik\u2019<br \/>\nk\u2019o uk\u2019isbal re.<br \/>\nMa bij chuwe che ri eyenik kusach rib<br \/>\nri xa je ta ri mayul re ri qajibal q\u2019ij.<\/p>\n<p>Man kinwaj taj kinwetamaj che kinban tzij<br \/>\nche wa jun k\u2019exk\u2019ol ri no\u2019jimal<br \/>\nkuban uk\u2019olibal cho ri nuk\u2019ux<br \/>\nche xuwi wa\u2019 ri qas usaqil tzij.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Neblina de la tarde<\/strong><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">D\u00e9jame llorar ahora <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">porque despu\u00e9s ya no tendr\u00e9 tiempo.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">D\u00e9jame amarte en este tiempo <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">porque ma\u00f1ana me pesar\u00e1 m\u00e1s la vida.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">No me digas que el sue\u00f1o <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">tiene t\u00e9rmino. <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">No me digas que la ilusi\u00f3n desaparece <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">como la neblina de la tarde.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">No quiero saber que me miento <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">y que este dolor que poco a poco <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">se hace espacio en mi coraz\u00f3n <\/span><\/span><br \/>\n<span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">es la \u00fanica verdad.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Es un tremendo honor presentarles estos poemas de los poetas mayas Humberto Ak\u2019abal y Negma Coy, dos participantes en el V Encuentro Continental Intercultural de Literaturas Amerindias (EILA) que se llev\u00f3 a cabo en la Pontificia Universidad Javeriana en Bogot\u00e1 en abril 2018. Tuve la oportunidad no s\u00f3lo de conocerlos a varios escritores ind\u00edgenas de todo Abya Yala, sino tambi\u00e9n el privilegio de proponerles traducir algunos de sus poemas al ingl\u00e9s para la publicaci\u00f3n en <i>Latin American Literature Today<\/i>. Con el K\u2019iche\u2019 Ak\u2019abal y la Kaqchikel Coy, les doy una amplia muestra de la poes\u00eda en lenguas mayas de Guatemala.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3120,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[2958,2983,35,4453],"genre":[2010],"pretext":[],"section":[2360],"translator":[2569],"lal_author":[3322],"class_list":["post-3123","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-indigenous-lit-es","tag-literatura-indigena","tag-maya","tag-numero-11","genre-poetry-es","section-indigenous-literature-es","translator-paul-m-worley-es-2","lal_author-humberto-akabal-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3123","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3123"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3123\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3120"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3123"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3123"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3123"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=3123"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=3123"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=3123"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=3123"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=3123"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}