{"id":2197,"date":"2018-04-29T21:05:28","date_gmt":"2018-04-30T03:05:28","guid":{"rendered":"http:\/\/latinamericanliteraturetoday.wp\/2018\/04\/lajumpeel-maaya-tzikbaloob-diez-relatos-mayas-miguel-angel-may-may\/"},"modified":"2024-04-18T04:21:55","modified_gmt":"2024-04-18T10:21:55","slug":"lajumpeel-maaya-tzikbaloob-diez-relatos-mayas-miguel-angel-may-may","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2018\/04\/lajumpeel-maaya-tzikbaloob-diez-relatos-mayas-miguel-angel-may-may\/","title":{"rendered":"De Lajump\u2019eel maaya tzikbalo\u2019ob \/ Diez relatos mayas de Miguel \u00c1ngel May May"},"content":{"rendered":"<div>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; text-align: justify; font: 12.0px 'Times New Roman'}<br \/><\/style>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"caption\"><\/div>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ka&#8217;alikil tu p\u00f3oka&#8217;al ten le waajo&#8217;ob in jaanto&#8217; ka binen in chup in chuuj y\u00e9etel u ja&#8217;il jump&#8217;\u00e9el ch&#8217;\u00f3oy yan te y\u00f3okch&#8217;e&#8217;eno&#8217;, ka dzo&#8217;oke&#8217; ka tin dzaj tu &#8216;ux ya in s\u00e1abukaan y\u00e9etel in na&#8217;ukulo&#8217;ob, dzo&#8217;okole&#8217; ka kulajen tu jaal chi&#8217; le b\u00e1anketao&#8217;, te&#8217;ela&#8217; ti&#8217; peka&#8217;an junx\u00e9et k&#8217;aa&#8217;bil bak&#8217;i&#8217; y\u00e9etel jump&#8217;\u00edit k&#8217;utbil p&#8217;aak. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ch\u00e9en ka tin wiljae&#8217;, le k&#8217;\u00e1ak&#8217;o&#8217; t\u00e1an u ka&#8217;anatal, ku dzo&#8217;okole&#8217; ku ka&#8217; kabatal, ch\u00e9en ka tin wilje&#8217; t\u00e1an u bin x\u00edimbal ti&#8217; jump&#8217;\u00e9el t&#8217;u&#8217;ul bej, kin wilike&#8217; tu j\u00e1al la bejo&#8217; ti&#8217; pekekbal junt\u00faul \u00f3otzil nojoch m\u00e1aki&#8217;, t\u00e1an u y\u00e1akam, ka k&#8217;uchen tu yiknaale&#8217; kin wilike&#8217; chowaaktzak u tzo&#8217;otel u pool bey xan u me&#8217;ex, ku dzo&#8217;okole&#8217; l\u00e1aj saktako&#8217;ob, ka t\u00faun tu ya&#8217;alaj ten beya&#8217;:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ay \u00e1abil, much \u00e1anten k&#8217;uchul tin wotochi&#8217;, tu paach le buu&#8217;tuno ti&#8217; yani&#8217;i&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ka t\u00faun tin wilaj jach ma&#8217;tu yustal u m\u00e1ane&#8217; ka tin k&#8217;\u00e1ataj ti&#8217; beya&#8217;:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Bix t\u00faun \u00fauchik tach le ba&#8217;al beya&#8217;, ba&#8217;axten xan tin k&#8217;\u00e1ataj ti kaaj.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ma ta wilik ba&#8217;ax \u00fauche&#8217;, t\u00e1an in m\u00e1an in beet in mayaje&#8217; ka tu l\u00faubsen in tziimin.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Kux t\u00faun le tz\u00edimino\u00a0 \u2014tin k&#8217;\u00e1ataj ti&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014P\u00faudzij \u2014tu n\u00faukaj ten \u2014ba&#8217;ale&#8217; ma&#8217; tu x\u00e1antal dzo&#8217;ok u suut.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Jach ti&#8217;al u taal k-\u00e9emsik le buu&#8217;tuno&#8217; ka tu ya&#8217;alaj ten beya:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ma je&#8217;el in wootocho&#8217;, wa a k&#8217;\u00e1ate&#8217; le sharp k&#8217;uchuko&#8217;one&#8217; ka wa&#8217;alik ten ba&#8217;ax a k&#8217;\u00e1at yo&#8217;olal u jeel le utz ka beetik tena&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ka t\u00faun tin wa&#8217;alaj ti&#8217; beya&#8217;:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ay nojoch m\u00e1ak bix k\u00e9en in k&#8217;\u00e1atil tech u jeel, tene&#8217; tin w\u00e1antajech y\u00e9etel u yutzil in puksi&#8217;ik&#8217;al, ma&#8217; yo&#8217;olal ka sut ten u jeeli&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ka ooko&#8217;on te ich najo&#8217; ka tu ka&#8217; ya&#8217;alaj ten:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Tu jaajil le ba&#8217;ax kin wa&#8217;alik techo&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Wa yan ba&#8217;ax ka tukultik a dzaik tene&#8217;, p&#8217;\u00e1atak tech, tene&#8217; ch\u00e9en ba&#8217;ax in k&#8217;\u00e1ate&#8217; ka anak u ma&#8217;alobtal in kool te ja&#8217;aba&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014B\u00e9eychajak \u2014tu n\u00faukaj.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ma&#8217; jach jaaj en wich ka tin wu&#8217;uyaj ba&#8217;ax tu ya&#8217;alajo&#8217;, tumen kin wa&#8217;alike&#8217;, bix k\u00e9en u beetil ti&#8217;al ka p\u00e1ajchajak u beetik u jaajtal, beorae&#8217; le ch\u00e1ako&#8217;obo&#8217; dzo&#8217; ok u sen x\u00e1antal ma&#8217; l\u00faubuko&#8217;obi.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Bey tu na&#8217;atik in tuukule&#8217; ka tu ya&#8217;alaj ten:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ch\u00e9en ba&#8217;ax k&#8217;ab\u00e9ete&#8217; ka k&#8217;ub a w\u00f3ol ten, y\u00e9etel ch\u00e9en jump&#8217;\u00e9el ba&#8217;ax k\u00e9en in k&#8217;\u00e1at teche&#8217; le ba&#8217;ax k\u00e9en a joch ta koole&#8217; le u jach nuuktakilo&#8217;obo&#8217; le a dza tu&#8217;ux k\u00e9en a tukult a jo&#8217;oche&#8217;etik, je&#8217;elili&#8217; in m\u00e1an te&#8217;elo&#8217; kin tz\u00e9entikinb\u00e1a y\u00e9etelo&#8217;obe&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ka tin wu&#8217;uyaj ba&#8217;ax tu ya&#8217;alaj tene&#8217; kin wa&#8217;alike&#8217; m\u00e1ax le m\u00e1aka&#8217;, ba&#8217;axten wey ich k&#8217;\u00e1ax kaja&#8217;ane&#8217;, kin wilike&#8217; le tu&#8217;ux yano&#8217;ono&#8217; mix junt\u00e9en m\u00e1anakeni&#8217;i&#8217;, kex ma&#8217;alobil ti&#8217; le nojoch m\u00e1ako&#8217;, ch\u00e9en jump&#8217;\u00e9el ba&#8217;al jach p&#8217;\u00e1at tin tuukul, leti&#8217; le ba&#8217;ax tu ya&#8217;alaj tena&#8217;:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Ma&#8217; tukultik mixba&#8217;al, yo&#8217;olal junt\u00faul utzil m\u00e1akeche&#8217; yan u dzaik ma&#8217;alob a kool te ja&#8217;aba&#8217;, ti&#8217; mixm\u00e1ak u l\u00e1ak&#8217; kun antal.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tin ch&#8217;a&#8217;aj in beele&#8217; ka luk&#8217;eni&#8217;, ma&#8217; n\u00e1ajchajak in x\u00edimbale&#8217; ka suunaj in paakat tin paach, ch\u00e9en ka tin wilje&#8217; le naje&#8217; mina&#8217;an, ch\u00e9en k&#8217;\u00e1ax kin paktik, ti&#8217; xan lelo&#8217;, bey n\u00e1achile&#8217; ka tin wu&#8217;uyaj jump&#8217;\u00e9el t&#8217;aan:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014W\u00edinik p\u00e9eksaba te uk&#8217;ulo&#8217; ba&#8217;ax ku y\u00fauchul tech beya&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<hr \/>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px Georgia}<br \/>p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px Times; min-height: 14.0px}<br \/><\/style>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; text-align: justify; font: 12.0px 'Times New Roman'}<br \/><\/style>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Mientras me calentaban las tortillas para comer, fui a llenar mis calabazos con el agua que se encontraba en una cubeta, en el brocal del pozo; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">despu\u00e9s tom\u00e9 mis herramientas y las puse en mi sabuc\u00e1n. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Entonces me sent\u00e9 a desayunar junto a la banqueta, encima de la cual se encontr\u00f3 un pedazo de carne salada y un poco de tomate tamulado. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Mientras me encontraba as\u00ed, sentado, comenc\u00e9 a ver que la llama sub\u00eda y bajaba, despu\u00e9s me vi caminando por una vereda donde me encontr\u00e9 a un viejito que estaba tirado a la orilla del camino, gimiendo; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">tenia el pelo largo y canoso, igual que sus barbas. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Yo dije:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00a1Ay!, nietecito, ay\u00fadame a llegar a mi casa, se encuentra en la bajada.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Vi que no pod\u00eda caminar y le pregunt\u00e9:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00bfC\u00f3mo te sucedi\u00f3 esto? <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00bfPor qu\u00e9 vives lejos del pueblo?<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Es que estaba realizando mi labor cuando me ca\u00ed de mi caballo.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00bfY el caballo? \u2014<\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">le pregunt\u00e9.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Se escap\u00f3, pero no tarda en regresar \u2014me respondi\u00f3.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Est\u00e1bamos bajando precisamente el alto cuando me dijo:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014All\u00e1 est\u00e1 mi casa; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">cuando lleguemos, me dices qu\u00e9 quieres a cambio del favor que me has hecho.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Se\u00f1or, c\u00f3mo crees que yo te pida algo a cambio \u2014le respond\u00ed\u2014; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">yo te ayud\u00e9 de coraz\u00f3n, no para que devuelvas el favor. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Si deseas darme algo, que no te quede, yo lo \u00fanico que quiero es que me vaya bien en mi cosecha.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Que as\u00ed sea \u2014dijo.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">No cre\u00ed lo que hab\u00eda escuchado, pues me preguntaba c\u00f3mo se har\u00eda realidad lo que me acababa de decir, sobre todo porque la lluvia ten\u00eda tiempo sin caer.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Adivinando mi pensamiento, me dijo:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Lo que necesita es tener fe. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Y una cosa te quiero suplicar: de la primera cosecha que levantes de tu milpa, los m\u00e1s grandes frutos ofr\u00e9ndalos, yo pasar\u00e9 por ah\u00ed y con ellos me alimentar\u00e9.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Cuando me dijo esto, me pregunt\u00f3: \u00bfqui\u00e9n era ese se\u00f1or?, \u00bfpor qu\u00e9 viv\u00eda en el monte?; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">el lugar donde nos encontr\u00e1bamos me era totalmente desconocido; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">aunque no alcanz\u00f3 a entender nada, le dije que s\u00ed. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Lo que quedo grabado en mi mente fue esto:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014No te preocupes, por ser un buen hombre, este a\u00f1o te ir\u00e1 muy bien en la milpa, a nadie m\u00e1s se le dar\u00e1 una cosecha tan abundante como a ti.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Me desped\u00ed de \u00e9l y no hab\u00eda caminado mucho cuando volv\u00ed a mirar hacia atr\u00e1s y la casa hab\u00eda desaparecido, s\u00f3lo estaba el monte. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">En ese momento, como a lo lejos, escuch\u00e9 que me dec\u00edan:<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014Oye, hombre, ap\u00farate a desayunar, \u00bfqu\u00e9 te est\u00e1 sucediendo?<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">De\u00a0 <\/span><\/span><i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Lajump&#8217;eel maaya tzikbalo&#8217;ob \/ Diez relatos mayas<\/span><\/span><\/i><\/p>\n<h6><span style=\"vertical-align: inherit;\">Miguel \u00c1ngel May May, escritor maya. Foto: Carlos Baas Polanco.<\/span><\/h6>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mientras me calentaba las tortillas para comer, fui a llenar mis calabazos con el agua que se encontraba en una cubeta, en el brocal del pozo; despu\u00e9s tom\u00e9 mis herramientas y las puse en mi sabuc\u00e1n. Entonces me sent\u00e9 a desayunar junto a la banqueta, encima de la cual se encontraba un pedazo de carne salada y un poco de tomate tamulado. Mientras me encontraba as\u00ed, sentado, comenc\u00e9 a ver que la llama sub\u00eda y bajaba, despu\u00e9s me vi caminando por una vereda donde me encontr\u00e9 a un viejito que estaba tirado a la orilla del camino, gimiendo; ten\u00eda el pelo largo y canoso, igual que sus barbas. Me dijo:<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2194,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[2958,2983,35,2956,4459],"genre":[2012],"pretext":[2040,2037],"section":[2360],"translator":[2458],"lal_author":[3467],"class_list":["post-2197","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-indigenous-lit-es","tag-literatura-indigena","tag-maya","tag-mexico-es","tag-numero-6","genre-fiction-es","pretext-ficcion-es","pretext-fiction-es","section-indigenous-literature-es","translator-arthur-malcolm-dixon-es","lal_author-miguel-angel-may-may-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2197","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2197"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2197\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32429,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2197\/revisions\/32429"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2194"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2197"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2197"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2197"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=2197"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=2197"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=2197"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=2197"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=2197"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}