{"id":2189,"date":"2018-04-29T20:42:43","date_gmt":"2018-04-30T02:42:43","guid":{"rendered":"http:\/\/latinamericanliteraturetoday.wp\/2018\/04\/tambilak-men-tunkuliloob-el-llamado-de-los-tunkules-marisol-ceh-moo\/"},"modified":"2024-04-18T04:18:38","modified_gmt":"2024-04-18T10:18:38","slug":"tambilak-men-tunkuliloob-el-llamado-de-los-tunkules-marisol-ceh-moo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/2018\/04\/tambilak-men-tunkuliloob-el-llamado-de-los-tunkules-marisol-ceh-moo\/","title":{"rendered":"De T\u2019ambil\u00e1k men tunk\u2019ulilo\u2019ob \/ El llamado de los tunk\u2019ules de Marisol Ceh Moo"},"content":{"rendered":"<div>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; text-align: justify; font: 12.0px 'Times New Roman'}<br \/>p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; text-align: justify; font: 12.0px 'Times New Roman'; min-height: 15.0px}<br \/>span.Apple-tab-span {white-space:pre}<br \/><\/style>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"caption\"><\/div>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tikin bey jun p&#8217;\u00e9el che&#8217;e&#8217;, chowak meexil y\u00e9etel chowak jo&#8217;olile&#8217; ku bin u piixik u yich, tu&#8217;ux ku ye&#8217;esil bey jun t\u00faul m\u00e1ak ma&#8217;atech u jook&#8217;ol. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tu oo\u00f1ajkile&#8217; ka wayak&#8217;naj y\u00e9etel x ch&#8217;uupo&#8217;ob t\u00e1an u k&#8217;ak&#8217;ast\u00e1ano&#8217;ob tu yook&#8217;ol, ku k&#8217;aatiko&#8217;ob ka xi&#8217;ik k&#8217;aasil ti&#8217; bey xan sak&#8217;ach t&#8217; aano&#8217;ob ku yemsko&#8217;ob u kuxtal, ichil le wayak&#8217;o&#8217; ka tu yilubaj jach tu jaajil je&#8217;e bix yaaniko&#8217;. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Bix tu yilubaj jach jun puli&#8217; ka p&#8217;aat ma&#8217; unaji&#8217; tu yo&#8217;olal ba&#8217;ax ts&#8217;\u00f3&#8217;ok u seten b\u00e9etik. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ts&#8217;\u00f3&#8217;ok u maan ya&#8217;ab p&#8217;iis k&#8217;iino&#8217;ob bin iilbil tumeen u yat\u00e1n X Nicolasa ich le kajtalo&#8217;. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">J Jos\u00e9 Jes\u00fas, u yaal che jo&#8217;o p&#8217;\u00e9el ja&#8217;ab yaantie&#8217;, mix tu k&#8217;ajolti&#8217;. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00bfm\u00e1ax leti&#8217;na&#8217;? <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tu k&#8217;\u00e1atchi&#8217;itaj ichil u chan tuukul paal y\u00e1anti&#8217; ka&#8217;a likil ku ich&#8217;k&#8217;aabtik. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abA taatah paal\u00bb tu ya&#8217;al le ko&#8217;olelo&#8217;. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Le chan paalo&#8217; chen p&#8217;aat t\u00e1an u cha&#8217;antik, y\u00e9etel u nojoch icho&#8217;ob, <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">tu suutubaj ka jo&#8217;ok aalkabil tun yook&#8217;ol ichil sajkil. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abMa&#8217; jaaji&#8217;, mezcla en taataji\u00bb Ku yawatik ka&#8217;alikil ku bin u yalkab tu aktan tu&#8217;ux walakbal leti&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Le m\u00e1ak tune&#8217;, chen tu cha&#8217;aj u yiik&#8217; ka tu jo&#8217;osaj tu hci&#8217; tul\u00e1akl u yiik&#8217;al u yoksmaj ichil u sak oot&#8217;ono&#8217;ob. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abMa&#8217; in woojel ba&#8217;ax in b\u00e9etmaj, chen ba&#8217;ale&#8217; jen ba&#8217;axake&#8217;, ba&#8217;ax in k&#8217;ajti&#8217;\u00bb yawatnaj bey t\u00e1ntik u liik&#8217;il ti&#8217; jun p&#8217;\u00e9el weenel ts&#8217;\u00f3&#8217;ok u jach xantal.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">S\u00e9eb binik tak u t\u00e1ankabil tu&#8217;ux y\u00e1an le ba&#8217;alcheo&#8217;obo&#8217; ka tu yaawataj y\u00e9etel tul\u00e1akal u muk&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00a1J Juli\u00e1n!, \u00a1Juli\u00e1n!<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ti&#8217; ichil le t\u00e1nkabilo&#8217; ka tu naats&#8217;ubaj jun t\u00faul ti&#8217; u y\u00f3ox t\u00faulil m\u00e1ako&#8217;ob layli&#8217; yaano&#8217;ob te kajtalo&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00a1X\u00f3okten jay t\u00faul ba&#8217;alche&#8217; y\u00e1nanto&#8217;on ka&#8217; wa&#8217;alten! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00a1Ah! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00a1Kaxt J Tomas ka wa&#8217;walti&#8217; ku laj mool le ts&#8217;\u00f3ono&#8217;ob y\u00e1anto&#8217;obo&#8217;, ku laj ts&#8217;aj ti&#8217; k truc!<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Ma&#8217; xanchaj mix jun suutuk ka chikpaj bey jun t\u00faul t\u00faumben m\u00e1ak, Ti&#8217; u yoochel le m\u00e1ak ka&#8217;ache&#8217; chen p&#8217;aatal u chowakil u jo&#8217;ol tu&#8217;ux najmal u yaantal u sak jo&#8217;ole&#8217; chen chak box boonil yaanti&#8217;.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">U meyjilo&#8217;obe&#8217; jak&#8217;a&#8217;an u yoolo&#8217;ob tu yo&#8217;olal bix k&#8217;expaj u yuumilo&#8217;ob. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">U yicho&#8217;obe bey ka&#8217;a kuxlajo&#8217;ob. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abTul\u00e1akal le lo&#8217;oba&#8217;?\u00bb <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tu k&#8217;\u00e1atchi&#8217;itaj ka tu yilaj tu yook&#8217;oj le truco&#8217;, ya&#8217;ab kom t&#8217;\u00f3ono&#8217;ob, jach ya&#8217;ab chowak ts&#8217;\u00f3ono&#8217;ob y\u00e9etel jay p&#8217;\u00e9el nuukulil ts&#8217;\u00f3on. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abLeti&#8217; y\u00e1an ti&#8217; tul\u00e1akal le katala&#8217;, yuum\u00bb tu nuukaj u kalaant waakaxo&#8217;. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abPos ko&#8217;ox tun, tul\u00e1akal le ba&#8217;alo&#8217;oba&#8217; y\u00e1an k pulik ichil ts&#8217;\u00f3ono&#8217;ot, ma&#8217; in k&#8217;aat mix jun p&#8217;\u00e9el ts&#8217;\u00f3on desde bejlae&#8217;\u00bb. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Tu tuxtaj b\u00e9etbij y\u00e9etel u t&#8217;\u00e1an ssuk u yu&#8217;ubaj.<\/span><\/span><\/p>\n<hr \/>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px Georgia}<br \/>p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 12.0px Times; min-height: 14.0px}<br \/><\/style>\n<style type=\"text\/css\">p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; text-align: justify; font: 12.0px 'Times New Roman'}<br \/><\/style>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Seco como un palo, barbado y con largos hilachos de pelo descendiendo hasta su rostro, ten\u00eda un aire de ermita\u00f1o. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Las culpas e incertidumbre lo acosaban. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">La noche anterior so\u00f1\u00f3 con mujeres que le gritaban maldiciones, defenestraciones y blasfemias altisonantes; <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">en el sue\u00f1o se mir\u00f3 por primera vez tal y como estaba ahora. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">La imagen de s\u00ed mismo le parec\u00eda ingrata. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Hac\u00eda semanas que su esposa Nicolasa lo visit\u00f3 en el rancho. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Jos\u00e9 Jes\u00fas, su hijo menor de cinco a\u00f1os de edad, no lo reconoci\u00f3. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00ab\u00bfQui\u00e9n es mam\u00e1?\u00bb, pregunt\u00f3 con curiosidad infantil, se\u00f1al\u00e1ndolo. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abEs tu pap\u00e1, hijo\u00bb, dijo la mujer. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">El ni\u00f1o nada m\u00e1s se le qued\u00f3 viendo, con sus ojos grandotes, dio media vuelta y se alej\u00f3 llorando de miedo. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00ab\u00a1Es mentira, ese no es mi pap\u00e1!\u00bb, repet\u00ed mientras corr\u00eda en sentido contrario a donde estaba \u00e9l. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00ab\u00a1Ya ni mi hijo no me reconoce! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00bb balbuce\u00f3 con un dejo de tristeza. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">El sucedo lo sumi\u00f3 en profunda depresi\u00f3n, hasta que tardes despu\u00e9s, el hombre respir\u00f3 profundamente y solt\u00f3 de golpe, por la boca, el aire acumulado en los pulmones: \u00ab\u00a1No s\u00e9 qu\u00e9 he hecho, pero sea lo que fuere, me importa un soberano carajo!\u00bb, grit\u00f3 como si acabara de levantarse de un largo sue\u00f1o.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Se dirigi\u00f3 con rapidez hasta los patios de animales y grit\u00f3 con fuerza.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00a1Julian! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00a1Julian!<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Del fondo del patio acudi\u00f3 presto uno de los tres vaqueros que quedaron en el rancho.<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u2014\u00a1Cu\u00e9nteme a todos los animales que tenemos, y me lo dices! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00a1Ah! <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00a1B\u00fascame a Tom\u00e1s y dile que recoja todas las armas que hay en el rancho, y que las junte en la carreta!<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">Media hora despu\u00e9s apareci\u00f3 como un hombre nuevo. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">De su figura antigua permanecer\u00e1 como resabio de su pasado la larga cabellera en donde las ca\u00f1as tienen morada. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Sus mozos estaban anonadados ante el cambio del patr\u00f3n Sus ojos ten\u00edan un nuevo brillo. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00ab\u00bfSon todas?\u00bb, pregunt\u00f3 cuando vio en el piso de la carretera varias pistolas, una buena cantidad de rifles y variados sables. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abSon todo lo que hay en el rancho, patr\u00f3n\u00bb, responde el vaquero. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">\u00abPues vamos andando, todo este armamento lo vamos a tirar al cenote, no quiero nada de armas de hoy en adelante\u00bb. <\/span><span style=\"vertical-align: inherit;\">Orden\u00f3 con voz de hombre acostumbrado a hacerse obedecer.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">De la novela\u00a0 <\/span><\/span><i><span style=\"vertical-align: inherit;\"><span style=\"vertical-align: inherit;\">T&#8217;ambil\u00e1k men tunk&#8217;ulilo&#8217;ob \/ El llamado de los tunk&#8217;ules<\/span><\/span><\/i><\/p>\n<h6><span style=\"vertical-align: inherit;\">Marisol Ceh Moo, escritora maya. Foto: Direcci\u00f3n General de Culturas Populares.<\/span><\/h6>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Seco como un palo, barbado y con largos hilachos de pelo descendiendo hasta su rostro, ten\u00eda un aire de ermita\u00f1o. Las culpas e incertidumbre lo acosaban. La noche anterior so\u00f1\u00f3 con mujeres que le gritaban maldiciones, defenestraciones y blasfemias altisonantes; en el sue\u00f1o se mir\u00f3 por primera vez tal y como estaba ahora.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2186,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[2958,2983,35,2956,4459],"genre":[2012],"pretext":[2040,2037],"section":[2360],"translator":[2458],"lal_author":[3441],"class_list":["post-2189","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-indigenous-lit-es","tag-literatura-indigena","tag-maya","tag-mexico-es","tag-numero-6","genre-fiction-es","pretext-ficcion-es","pretext-fiction-es","section-indigenous-literature-es","translator-arthur-malcolm-dixon-es","lal_author-marisol-ceh-moo-es"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2189","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2189"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2189\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32427,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2189\/revisions\/32427"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2186"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2189"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2189"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2189"},{"taxonomy":"genre","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/genre?post=2189"},{"taxonomy":"pretext","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/pretext?post=2189"},{"taxonomy":"section","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/section?post=2189"},{"taxonomy":"translator","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/translator?post=2189"},{"taxonomy":"lal_author","embeddable":true,"href":"https:\/\/latinamericanliteraturetoday.org\/es\/wp-json\/wp\/v2\/lal_author?post=2189"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}